Küresel amacı, İzmir Yahudi kültür mirasını kentin kültürel zenginliği içinde sürdürmek için yeni bir sivil toplum platformu geliştirmek olan proje boyunca somut ve somut olmayan kültür mirasının korunmasına ve yaşatılmasına yönelik oldukça kapsamlı bir faaliyet programı yürütüldü.

İzmir Yahudi Kültür Mirası Platformu oluşturularak yerel, ulusal ve uluslararası iletişim ağı ve iş birlikleri güçlendirildi

Proje, yürütülen çalışmalara daha fazla görünürlük sağlayarak iletişim ağı güçlendirme çalışmalarına artı değer kazandırdı. Söz konusu artı değer, yereldeki iş birliklerinde olduğu kadar uluslararası alanda da görüldü.
Kentteki Yahudi kültür mirasının korunmasına yönelik bir platform ve platforma ait bir merkez oluşturuldu. Platform faaliyetleri çerçevesinde, Avrupa’nın 25 ülkesinden gelen Yahudi kültürü ve mirası rotaları üzerine çalışan uzmanlarının katılımı ile 3 günlük Ulusötesi Farkındalık Arttırma Etkinliği İzmir’de gerçekleştirildi.

Prag Yahudi Müzesi’ne düzenlenen çalışma ziyareti aracılığıyla uluslararası iletişim ağı genişletilirken, bu alanda en iyi uygulamalardan biri olarak kabul edilen Prag örneği de incelenmiş oldu.

Akademi ile de iş birliklerinin güçlendirildiği projede, Dokuz Eylül ve Yaşar üniversitelerinin ilgili bölümlerince öğrencilere uygulama gezileri yapılmasının yanı sıra, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Mimarlık Fakültesi ile Kemeraltı’nda Kültürel Miras Merkezi planlama çalışması yürütüldü.

Toplumsal hafızanın aktarılmasına yönelik mekân ve araştırma çalışmaları yürütüldü

Yaklaşık bir asır öncesine kadar İzmir nüfusunun yüzde 10’u Yahudilerden oluşurken, zaman içerisinde kentteki Yahudilerin sayısı onbinlerden bine düşmüş; nüfusun azalmasına paralel olarak, 34 sinagogdan günümüze sadece 13’ü ulaşmıştır. İzmir Tarihi Kemeraltı Çarşısı’nda yer alan Havralar bölgesinde bulunan ve Havra Sokağı’nı çevreleyen dördü birbirine bitişik inşa edilmiş olan dokuz sinagog, bir hahamhane ve kortijolar, dünyada benzeri bulunmayan bir mimari ve kültürel kompleks oluşturmaktadır.

Proje kapsamında Havralar bölgesi için bir master plan çalışması ile 17. yüzyıla tarihlendirilen Hevra ve Forasteros sinagogları için restorasyon projeleri hazırlandı. Forasteros’u kurtarma çalışmaları, Eski Yahudi Mahallesi’ndeki sinagoglar yerleşkesinde tüm mekânların ziyaret edilebilir hale gelmesi ve kümelenmiş sinagoglar arasında gezilebilme imkânı yaratacak olması nedeniyle ayrıca önem taşıyor.

İzmir’in Kültürel Zenginliği – Yahudi Kültür Mirasının Sürdürülebilirliği Projesi kapsamında araştırma çalışmaları gerçekleştirilerek, bu çalışmalar yayınlara dönüştürüldü. Raşel Rakella Asal ve Sarit Asal Bonfil tarafından kaleme alınan Anıların İzinde İzmir Yahudileri, Dr. Siren Bora’nın yazdığı İzmir Yahudi Basını ile İzmir Yahudi Toplumunda Kadın, İsviçre Yahudi Müzesi Küratörü Christina Meri tarafından hazırlanan İzmir Sinagogları’nın Ritüel Tekstilleri, kentin miras literatürünü zenginleştiren eserler oldu.

İleride oluşturulması hedeflenen dijital arşiv için bu proje süresinde 3 farklı kategoride altyapı çalışmaları gerçekleştirildi. Bu kapsamda Mezar Taşları, Derkenarlar ve Şivitiler’in dijitalleştirilme işi hayata geçirildi.

Kültürel miras paydaşları, Yahudi mirasının sürdürülebilirliği için bir araya geldi

İzmir’de kültürel mirasla ilişkili çalışmalar yürüten kamu kurumları, yerel yönetim birimleri, akademi ve sivil toplum kuruluşları ile proje kapsamında oluşturulan İzmir Yahudi Kültür Mirası Platformu’nun yerel ve uluslararası temsilcilerinin oluşturduğu proje paydaşları ile çeşitli etkinlikler aracılığıyla bir araya gelinerek İzmir Yahudi kültürel mirası farklı başlıklar altında ele alındı. İzmir Yahudi Kültür Mirası ve Sürdürülebilir Kültür Turizmi Çalıştayı, Kültürel Miras ve Karar Verme Süreçlerine Katılım Toplantısı, Mimari ve Müzik Odağında İzmir Yahudi Kültürünün Özgünlüğü Toplantısı ve İzmir Yahudi Kültür Mirası ve Karar Süreçlerine Katılım Çalıştayı etkinlikleri gerçekleştirildi.

Proje boyunca yürütülen katılımcı sürecin en önemli çıktılarından biri olarak, Yahudi kültür mirasını korumak ve yaşatmak üzere hedefleri, ilkeleri ve eylemleri içeren Ortak Manifesto hazırlandı. Manifesto metni, İzmir Yahudi Kültür Mirası: Kentsel Belleğin Pekiştirilmesi ve Toplumsal Bağların Güçlendirilmesi Semineri’nde tüm katılımcıların değerlendirmesine sunularak son halini aldı ve yerel yönetim birimlerine bir yol haritası önerisi olarak sunuldu.

Farkındalığı artırmaya yönelik iletişim çalışmaları yürütüldü

İzmir Yahudi Kültür Mirası Projesi ve proje faaliyetlerini tanıtmak, farkındalık yaratarak sürdürülebilirlik alanları geliştirmek, aynı zamanda kentte bulunan Yahudi kültür mirasına ait tarihi yapılar, iz bırakan karakterler, gastronomi, dil, el sanatları, müzik gibi çeşitli unsurlar hakkında bilgi vermek amacıyla projenin internet sitesi (www.izmirjh.com) kuruldu.

Proje kapsamında ayrıca somut ve somut olmayan kültür mirasını tanıtan İzmir Yahudi Kültür Mirası ve Perspektifler isimlerinde iki kısa film hazırlandı. Söz konusu iki filme ve projeye ilişkin hazırlanan birçok videoya projeye ait YouTube kanalından (https://bit.ly/IJHP-YouTube) ulaşılabiliyor.

Avrupa Birliği tarafından ortak finanse edilen ve Kentimiz İzmir Derneği proje ortaklığında gerçekleştirilen proje kapsamında Anıların İzinde İzmir Yahudileri, İzmir Yahudi Basını, İzmir Yahudi Toplumunda Kadın ve İzmir Sinagogları’nın Ritüel Tekstilleri başlıklarında 4 eser hazırlandı. 

Raşel Rakella Asal ile Sarit Asal Bonfil tarafından kaleme alınan Anıların İzinde İzmir Yahudileri, 20. Yüzyıl Başından Günümüze adlı kitap, farklı dönemlerde gerçekleştirilen söyleşilere ait ses ya da video kayıtlarının yanı sıra çeşitli makale, bülten gibi yayınların bir derlemesi olarak kaleme alındı. Aynı zamanda iki kız kardeş olan kitabın yazarlarının, kendilerine Kuzey ve Güney Amerika’dan iletilen Ladino dilindeki İzmir kökenli anı yazıları ve anekdotların çevirilerini de dahil etmeleriyle birlikte kitap oldukça zengin bir çeşitliliğe ulaştı. 

Temeli yaklaşık 20 yıllık bir zaman diliminde yapılan söyleşilere dayanan kitap, 20. yüzyıl başlarından günümüze İzmir Yahudilerinin anılarından oluşan kapsamlı bir seçki ortaya koyuyor. Yaşama dair sevinçlerin, hüzünlerin, acıların ve en önemlisi insan olmaya dair mücadelenin aktarıldığı İzmir Yahudilerine ait bu hikayeler aracılığıyla yazarlar, kişisel bellekten yola çıkarak bir araya getirdikleri anlatıların toplumun kolektif belleğinin oluşturulmasına katkı sağlamasını; bu hikâyelerin yeniden hatırlanmasını ve böylelikle İzmir Yahudilerinin kültürel mirasının gelecek nesillere taşınmasını hedefliyor. Selim Bonfil arşivinden seçilen fotoğraflar, hikayelere eşlik ederek onların okuyucunun gözünde canlandırılmasına olanak sağlıyor.

İzmir Yahudi Basını ile İzmir Yahudi Toplumunda Kadın, Yasalar, Kurumlar, Olaylar kitapları ise Dr. Siren Bora’nın oldukça kapsamlı araştırmaları sonucunda ortaya çıktı.  İzmir Yahudi Toplumunda Kadın, İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İzmir Ahmet Piriştina Kent Müzesi ve Arşivi, Kudüs Üniversitesi Milli Kütüphane Arşivi ile İzmir Musevi Cemaati Vakfı Arşivi belgelerinden yararlanılarak hazırlandı. 

İzmir Yahudi toplumundaki kadını din, eğitim, giyim, şifa yöntemleri, edebiyat gibi birçok başlıkta ele alan kitap, yüzyıllar boyu sadece evle sınırlandırılan bir yaşam alanında, eğitim dahil pek çok hak mahrumiyetiyle karşı karşıya olan İzmir Yahudi kadınının yükselişini de ortaya koyuyor. Bora, söz konusu olumlu değişimde başta Alliance Israélite Universelle olmak üzere, Alliance öğretmenlerinin, İzmir Yahudi basınının ve İzmirli Yahudi gazetecilerin katkısını da vurguluyor. 

İzmir Yahudi Basını kitabının hazırlanmasında yararlanılan başlıca kaynaklar ise Kudüs İbrani Üniversitesi Milli Kütüphanesi, Kudüs Ben Tsvi Enstitüsü ile İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi oldu. Uzun yıllar boyunca, gazete ve dergilerin ailelerin uhdesinde saklı kalması, ayrıca yangın, savaş ve kitlesel göçlerden dolayı ortadan kaybolması sebebiyle Osmanlı Yahudi basınına ilişkin kapsamlı bir çalışma yapma olanağı bulunamadığını ancak sınırlı sayıdaki nüshalardan faydalanılarak kısa makaleler yazılabildiğini aktaran Bora, kitabı yazmak için büyük ölçüde yurt dışı arşivlerinden faydalandığını belirtiyor. İzmir Yahudi topluluğunun çok dilli bir topluluk olması nedeniyle, gazete ve dergilerin ağırlıklı olarak dört farklı dil (Ladino, İbranice, Fransızca ve Osmanlıca) kullanılarak yazılmış olması da araştırma sürecinin ne denli yoğun olduğunu ortaya koyuyor.  

İzmir’de Yahudilere ait matbaalar, süreli yayın envanteri, hatıra nitelikli yayınlar ve bildiriler, Yahudi gazete sahipleri ve gazeteciler gibi çeşitli bölümleri içeren İzmir Yahudi Basını’nda Yahudi matbaalarının tarihçesine ilişkin özel bir bölüm de yer alıyor. 

Proje kapsamında hazırlanan son eser ise, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıldaki kozmopolit İzmir şehrinin farklı Sefarad cemaatlerine ait kumaş ve işlemelerin çeşitliliğine dair bir bakış açısı sunan İzmir Sinagogları’nın Ritüel Tekstilleri oldu. Katalog, uluslararası bir çalışma yürütülerek İsviçre Yahudi Müzesi Küratörü Christina Meri tarafından hazırlandı. 

Katalogda, 2012-2015 ve 2018-2020 yılları arasında Helsinki Metropolia Uygulamalı Bilimler Üniversitesi iş birliği ve İzmir Ekonomi Üniversitesi Tekstil bölümü desteği ile yürütülen İzmir Sinagog Tekstilleri Projesi kapsamında incelenen ve 2012-2020 yılları arasında restore edilen yaklaşık 50 adet tekstil tanıtılıyor. Tekstillerin önemli bir kısmı İzmir’in tarihi ticaret merkezi olan Kemeraltı Çarşısı’nda yer alan sinagoglardan, bir kısmı ise Karşıyaka, Karataş, Bornova ve Alsancak semtlerindeki sinagoglardan temin edildi. Eski Yahudi mahallesinin tamamını tahrip eden büyük 1841 ve 1881 yangınlarından dolayı 19. yüzyılın ortalarından öncesine ait tekstillerin kaybedilmesi nedeniyle, sunulan tekstillerin en eskisi 1891, en yenisi ise 1970 tarihlidir.

2020 yılı Ağustos ayında başlayan proje boyunca yürütülen katılımcı sürecin en önemli çıktılarından biri olan Ortak Manifesto, İzmir’de kültürel mirasla ilişkili çalışmalar yürüten kamu kurumları, yerel yönetim birimleri, akademi ve sivil toplum kuruluşları ile proje kapsamında oluşturulan İzmir Yahudi Kültür Mirası Platformu’nun yerel ve uluslararası temsilcilerinden oluşan projenin paydaşları ile gerçekleştirilen çalıştay ve toplantılar aracılığıyla elde edilen temel sonuçları tek bir belgede ortaya koyuyor.

Bir yol haritası olarak kamuoyu ve karar vericilere sunulması amacıyla hazırlanan Ortak Manifesto, 12 Aralık 2023 tarihinde gerçekleştirilen İzmir Yahudi Kültür Mirası: Kentsel Belleğin Pekiştirilmesi ve Toplumsal Bağların Güçlendirilmesi Semineri’nde katılımcıların değerlendirmesine sunuldu.

Avrupa Yahudi Kültürü ve Mirasının Tanıtılması ve Korunması Derneği (AEPJ) Direktörü Victor Sorenssen’in konuşmacı olarak katıldığı seminerde, UMART Mimarlık proje kapsamında yürütülen Hevra ve Forasteros sinagoglarının restorasyon projeleri çalışmalarını aktarırken, “İzmir Yahudi Kültür Mirasına Yerel Bakış”ı yansıtmak üzere İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İzmir Büyükşehir Belediyesi, Konak Belediyesi, İzmir Tarihi Kemeraltı Esnaf Derneği ve İzmir Tarihi Liman Kenti Alan Başkanlığı sunumlarını gerçekleştirdi. Programın sonunda Ortak Manifesto katılımcılarla etkileşimli bir uygulama üzerinden paylaşılarak değerlendirmeye sunuldu ve alınan geri dönüşlerin ardından son halini aldı.

Söz konusu Ortak Manifesto, aşağıdaki unsurlar temel alınarak geliştirildi:

• Karar süreçlerine katılımın sağlanması
• Kültürel çeşitliliğin kutlanması ve ayrımcılığa karşı diyaloğun teşvik edilmesi
• Toplumda farkındalık ve bilinçlendirme çalışmalarının etkin bir şekilde yürütülmesi
• İş birliği ve diyaloğun teşvik edilmesi
• Koruma ve restorasyon çalışmalarının sürdürülmesi
• Kültürün ve sanatın gücünün etkili bir şekilde kullanılması
• Kentin strateji belgelerinde yer alması
• Uluslararası iş birliği yürütülmesi

Ortak Manifesto metninin tamamına www.izmirjh.com/yayinlar/ortak-manifesto bağlantısında ulaşılabiliyor.

13 yıl önce Eski Yahudi Mahallesi’nin tarihi yapıların çoğu yıkıktı. Günümüze ulaşmayı başarmış 9 sinagogdan 6’sının çatıları veya zeminleri çökerek harap olmuştu.

O zamandan beri koruma çalışmaları uzun bir yol katetmiştir. 2014 yılında İzmir Musevi Cemaati Vakfı’nın büyük özverisi ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin finansmanı ile, İzmir’in ünlü Hahambaşısı Haham Palaçi’nin anısına Beit Hillel Sinagogu restore edilmiş ve İzmir’in ünlü Hahambaşısı Hayim Palaçi’nin anısına ziyarete açılmıştır. Bu şekilde, mekân hem kentin belleğine hem İzmir kent merkezi turizmine kazandırılmıştır.

Bir diğer mihenk taşı, tarihi Portekiz Sinagogu’nun tahsis karşılığında Ege Genç İş İnsanları Derneği tarafından restore edilip yeniden işlevlendirilerek önemli bir kültür ve etkinlik merkezi olarak Kemeraltı’na kazandırılması olmuştur.

Başka bir başarı da Sefarad göçünden sonra İzmir’in en eski sinagoglarından biri olarak kabul edilen Etz Hayim Sinagogu’nun korunması olmuştur. Bu koruma çalışması, İzmir Kalkınma Ajansı desteği ve İzmir Musevi Cemaati Vakfı’nın kendi mali kaynakları ile gerçekleştirilmiştir. Koruma çalışmalarının tamamlanmasıyla ziyaretçilerin hayranlığını uyandıran bu sinagog Kemeraltı’nda sanatsal performans merkezi haline gelmiştir. Sanat galerisi ve ana salonu ile birlikte, bu sinagog uzun süredir ihmal edilmiş olan Havra Sokağı civarına İzmir Musevi Cemaati Vakfı’nın önderliğinde kültürel bir canlılık katmıştır.

Etz Hayim Sinagogu’nun konservasyon çalışmaları devam ederken, 1999 yılında yıkılmış olan tarihi Hevra (Talmud Tora) Sinagogu’nun kurtarılması için çalışmalara başlanmış ve tamamen yıkılmaktan kurtarılan üçüncü sinagog olmuştur. Mekân molozlardan temizlenmiş, geçici bir çatı ile kapatılmış ve duvarları güçlendirilmiştir. Bu mekân dini uygulamalarda kullanılmamakta, Etz Hayim Sinagogu gibi ziyaret yeri olarak hizmet vermekte ve sanatsal performanslara ev sahipliği yapmaktadır.

Hevra (Talmud Tora) Sinagogu’ndaki kurtarma çalışmalarının sonrasında, sadece dört duvarı kalmış olan bitişikteki Forasteros Sinagogu’nun kurtarma çalışmaları kısa zaman önce başlamıştır.

Forasteros Sinagogu’nun kurtarma çalışmaları, Eski Yahudi Mahallesi’ndeki sinagoglar yerleşkesinde yeni bir gerçeklik yaratacaktır. Tüm yerleşkenin ziyarete açık hale gelmesi mümkün olacak ve kümelenmiş sinagoglar arasında gezinti alanı ortaya çıkacaktır.
Söz konusu kurtarma ve koruma çalışmaları yapılırken, bir yandan da Avrupa Birliği tarafından sağlanan hibe ile bir bölümü çökmekte olan La Senyora Sinagogu’nda kurtarma çalışması tamamlanmıştır. Aynı hibe kapsamında Forasteros ve Hevra (Talmud Tora) sinagoglarının restorasyon planlarını içeren bir çalışma başlatılmıştır.

Bu doğrultuda, iki sinagogun restorasyon planlarının hazırlanması için koruma alanında uzman olan bir restorasyon mimarlığı şirketi ile İzmir Musevi Cemaati Vakfı arasında anlaşma imzalanmış ve planlama çalışmaları başlamıştır.

Bu konu ile ilgili olarak hazırlanmış olan filmi bu bağlantıdan ve aşağıda yer alan kutucuktan izleyebilirsiniz.